15ê Gulanê Cejna zimanê Kurdî: Giringî û mebesta vê rojê
Ziman ji bo her gelekî cîhanê, firaqa ku dîrok, çand û bîra wî ya kolektîf diparêze ye. Ji bo Kurdan, yên ku di dirêjahiya dîrokê de bi hewildanên pişaftin û helandinê re rû bi rû mane, zimanê kurdî xwedî pîroziyeke taybet e. Ew ne tenê amrazekî peywendiyê ye, lê belê çeperê herî dawî yê berxwedanê û amraza hebûnê ye.
RûpelNews - Di 15ê Gulana her salê de, Kurd li çar aliyên cîhanê "Roja Zimanê Kurdî" pîroz dikin; rojeke ku wateyên wê yên kûr hene û ji pîrozbahiyeke zimên wêdetir, tekezî li ser nasnameya neteweyî dike.
Kovara "Hawar" û Destpêka Vejînê
Hilbijartina 15ê Gulanê wekî Roja Zimanê Kurdî vedigere rûdaneke dîrokî ya giring ku di sala 1932an de pêk hat. Di wê rojê de, mîr û zimannasê kurd ê hêja "Celadet Alî Bedirxan" hejmara yekem a kovara "Hawar"ê li bajarê Şamê derxist. "Hawar" ne tenê kovareke wêjeyî bû, lê şoreşeke çandî bû ku bingehên alfabeya kurdî ya nûjen bi tîpên latînî danî.
Bedirxan fêm kiribû ku parastina neteweyê bi yekkirina rêziman û nivîsê dest pê dike. Ji wê rojê ve, ev dîrok bû sembola derbasbûna ji çanda devkî ber bi nivîsandina saziyî ya nûjen ve, û ev yek bû sedem ku zimanê kurdî li hember pêlên tirkkirin, erebkirin û farskirinê li ber xwe bide.
Girîngiya Roja Zimanê Kurdî li Çar Parçeyên Kurdistanê
Her çend rewşa Kurdan li her çar parçeyan (Bakur, Başûr, Rojava, Rojhilat) ji hev cuda be jî, Roja Zimanê Kurdî wan wek pireke li ser sînorên siyasî dighîne hev.
1. Bakurê Kurdistanê: Zimanê Berxwedanê li dijî Pişaftinê
Li vî parçeyê mezin yê Kurdistan,, zimanê kurdî bi dehan salan di bin qedexeyeke tund de ma. Tenê axaftina bi kurdî li cihên giştî dibû sedema cezakirinê. Ji ber vê yekê, 15ê Gulanê li Bakur "Roja Serhildanê" ye. Kurd li wir ziman wekî çalakiyeke siyasî pîroz dikin, meş û çalakiyên çandî lidar dixin da ku mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê biparêzin. Xwedîderketina li ziman li Tirkiyeyê qêrînek e li dijî polîtîkayên înkarê, û îsbat dike ku "Zimanê Kurdî sax e û namire".
2. Başûrê Kurdistanê: Ji Qedexeyê ber bi Sazîbûnê ve
Rewşa Herêma Kurdistanê cuda ye; li wir zimanê kurdî mafên xwe yên destûrî bi dest xistine û li gel zimanê erebî bûye zimanê fermî. Ev roj li Başûr wekî pîrozkirina destkeftiyên akademîk tê dîtin. Zanîngeh, dibistan û saziyên hikûmî festîvalên wêjeyî û hunerî li dar dixin. Ji bo Kurdên Başûr, ev roj bîranîna pêşxistina zimên e da ku bi serdemê re bimeşe, termên zanistî bike yek û zimên ji bandora zimanên biyanî biparêze.
3. Rojavayê Kurdistanê: Şoreşa Zimên
Di salên dawî de li Rojava "Şoreşeke Zimên" ya rastîn pêk hat. Piştî bi dehan salan ji bêparkirin û qedexekirinê di bin sînorên polîtîkayên şofînîst de, îro kurdî bûye zimanê sereke yê perwerdehiyê ji dibistana seretayî heta zanîngehê. Roja Zimanê Kurdî li Rojava cejna azadiyê ye; bi hezaran zarok û xwendekar bi cil û bergên xwe yên folklorî derdikevin da ku şanaziya xwe bi zimanê xwe bikin. Ew rojek e ji bo rûmetkirina mamosteyên ku di şert û mercên şer de mînahengên kurdî amade kirin.
4. Rojhilatê Kurdistanê: Parêzvanê Nasnameya Çandî
Li Îranê, tevî ku hinekî rê bi wêjeya kurdî tê dayîn, lê hîn jî kurdî di dibistanan de qedexe ye. Ji ber wê, Roja Zimanê Kurdî rengekî têkoşînê digire ser xwe. Rewşenbîr û çalakvanên Rojhilat bi dilxwazî di mal û navendên çandî de kursên zimên vedikin. Ji bo wan, ev roj tekezî ye ku ruhê kurdî nayê zincîrkirin û wêjeya kurdî ya bi zaravayê Soranî, stûna sereke ya nasnameya neteweyî ye.
Zimanê Kurdî wekî Hevgirtina Neteweyî: Yekîtî di Pirrengiyê de
Tevî pirbûna zaravayên kurdî Roja Zimanê Kurdî van hemûyan di bin ala nasnameyeke yekbûyî de kom dike. Pîrozkirina vê rojê li her çar parçeyan sînorên "Sykes-Picot" dişkîne; helbesta ku li Mehabadê tê xwendin, li Amedê tê bihîstin, û strana ku ji Qamişlo bilind dibe, li Hewlêrê tê dubarekirin.
Astengî û Pêşeroj
Hîn jî li pêşiya zimanê kurdî astengiyên mezin hene:
- Gerdûnîbûn (Globalîzm): Bandora teknolojiyê ku zimanên mezin ferz dike.
- Belavbûna Erdnîgarî: Ku rê li ber yekkirina pîvanên zimanî digire.
- Siyaset: Berdewamiya înkarkirina mafên zimanî li hinek dewletan.
Lê belê, hişmendiya nifşê nû û belavbûna medyayên civakî bi kurdî, qadeke hevpar a zimanî ava kiriye ku berê qet nehatibû dîtin.
Peyv ji Şûr Tîjtir e
Roja Zimanê Kurdî ne tenê bîranîneke asayî ye, lê nûkirina peymanê ye ku Kurd dê her dem li ser raba û koka xwe bimînin. Dîrokê îsbat kiriye ku artêş dibe ku têk biçin, sînor dibe ku biguherin, lê heke ziman di dil û hişê kurê xwe de bijî, ew netewe dê her dem sax bimîne.
15ê Gulanê peyamek e ji bo hemû cîhanê ku Kurd bi zimanê xwe yê dewlemend û bedew beşdarî çanda mirovahiyê dibin, û "Zimanê Kurdî" dê her dem wek roja nasnameyê geş bimîne.
