Bölüm 2 - Fikirden Silaha: Devletin Siyasal Geleneği

Fikirden Silaha

Bu yokluk tesadüf değildir.

Türk-Osmanlı siyasal geleneğinin demokratik ve sivil bir sözleşme anlayışı geliştirmekte zorlanmasının arkasında daha derin bir tarihsel yapı bulunmaktadır.

Osmanlı siyasal düzeninin temelinde fetih, vergi toplama, askerî güç ve merkezî otoritenin korunması bulunuyordu. Devlet ile toplum arasındaki ilişki, modern anlamda yurttaşlık temelinde müzakere edilen bir toplumsal sözleşmeden ziyade, merkezî otorite ile yönetilen topluluklar arasındaki hiyerarşik ilişki üzerinden şekillenmişti.

Bu nedenle Balkan Savaşları bu siyasal kültürü yaratmadı.

Balkan Savaşları, zaten mevcut olan güvenlikçi ve merkezî siyasal refleksi derinleştirdi ve hızlandırdı.

İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kuruluşu da bu açıdan anlamlıdır. Cemiyet, 1889 yılında İstanbul’daki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane çevresinde ortaya çıktı. Hareketin kadroları arasında askerî eğitim almış gençler önemli bir yer tutuyordu.

Başlangıçta anayasal reform ve meşrutiyet talebi taşıyan hareket, özellikle Balkan Savaşları’nın yarattığı ağır yenilgiler sonrasında giderek daha merkeziyetçi, güvenlikçi ve milliyetçi bir çizgiye yöneldi.

Osmanlı topraklarının Balkanlar’da hızla kaybedilmesi, İttihatçı kadrolarda varoluşsal bir tehdit algısı oluşturdu.

Bu ortamda siyasal mücadele giderek daha fazla gizli örgütlenme, askerî yapı ve devlet aygıtının kontrolü üzerinden yürütüldü.

Teşkilât-ı Mahsusa’nın ortaya çıkışı ve Talat, Enver ve Cemal Paşaların siyasal iktidarın merkezine yerleşmesi, siyasetin sivil müzakere alanından askerî ve güvenlikçi alana kayışının en önemli göstergelerinden biri oldu.

Bu süreç Osmanlı Devleti’nin sona ermesiyle bitmedi.

Cumhuriyetin kuruluşunda öne çıkan Mustafa Kemal, İsmet İnönü ve Kazım Karabekir gibi kadrolar da askerî geçmişe sahipti.

Dolayısıyla yeni devletin kuruluşunda belirleyici olan kadrolar büyük ölçüde askerî bir siyasal kültürün içinden geliyordu.

Temel fark: İktidarın emrindeki düşünce ile vesayetsiz düşünce

Buradaki temel fark yalnızca ne düşünüldüğü değil, bu düşüncenin kim tarafından ve hangi siyasal koşullarda üretildiğidir.

Osmanlı-Türk resmî düşünce geleneğinin önemli bölümü doğrudan devletin içinde veya devletle yakın ilişki içerisinde şekillendi.

Tanzimat reformcuları Mustafa Reşid Paşa, Âli Paşa ve Fuad Paşa gibi isimler devletin üst düzey bürokratlarıydı. Ürettikleri reform programları, büyük ölçüde devletin ayakta tutulması ve merkezî yapının yeniden düzenlenmesi amacı taşıyordu.

Yeni Osmanlılar padişah yönetimine karşı çıktıklarında bile temel soruları çoğu zaman şuydu:

Devlet nasıl kurtarılabilir?

Buna karşılık daha radikal soru:

Devletin kendisi farklı halkların siyasal iradeleriyle yeniden kurulabilir?

sorusuna daha sınırlı biçimde cevap veriliyordu.

Kürt düşünsel üretiminde ise farklı bir tablo görülmektedir.

Burada tek bir merkez, tek bir devlet kurumu veya tek bir ideolojik büro bulunmuyordu.

Farklı toplumsal çevrelerden gelen insanlar birbirinden bağımsız biçimde farklı projeler geliştirdiler:

Bir tarafta siyasal mücadele içinde yer alan hekim ve aydınlar;

diğer tarafta dinî reform ve eğitim üzerine düşünen âlimler;

başka bir tarafta Kahire’de bağımsız Kürt basını oluşturan Bedirhan ailesi;

laikleşmeyi savunan Abdullah Cevdet;

Türk milliyetçiliğinin teorik çerçevesini oluşturan Ziya Gökalp.

Bu düşünsel çeşitlilik, tek merkezden yönetilen bir ideolojik programdan ziyade, farklı toplumsal çevrelerin kendi geleceklerini arama çabasını göstermektedir.

Ancak belirleyici fark bu projelerin sonuçlarında ortaya çıktı.

Sükûti, Nursî ve Bedirhan çizgileri devlet iktidarının dışında kaldı veya devletle ciddi çatışmalar yaşadı.

Gökalp’in düşünsel çizgisi ise farklı bir tarihsel kader yaşadı.

Türk milliyetçiliğiyle birleşen Gökalpçi düşünce, yeni devletin ideolojik yapılanmasıyla bütünleşti.

Böylece başlangıçta bağımsız bir düşünsel arayış olan fikir, devletin resmî ideolojik araçlarıyla desteklenen bir siyasal doktrine dönüştü.

Dolayısıyla burada ortaya çıkan tarihsel tablo şudur:

Dört farklı düşünsel yönelimden yalnızca biri devletle bütünleşerek hegemonik hâle geldi.

Bu nedenle Türk siyasal düşüncesinin bütünüyle başından itibaren devlet tarafından üretilmiş olduğu sonucuna varmak da doğru değildir.

Daha doğru ifade şudur:

Bağımsız düşünsel üretimlerin içinden yalnızca biri devletle bütünleşti ve devletin gücü sayesinde hegemonik hâle geldi.

Bu ayrım son derece önemlidir.

Çünkü tarihsel süreçte belirleyici olan sadece düşüncenin nereden doğduğu değil, hangi düşüncenin devlet tarafından sahiplenildiğidir.

Makalenin üçüncü bölümü 23 Ağustosta yayına verilecektir.

Bu yazıdaki görüşler tamamen yazarın şahsına münhasırdır; RûpelNews'in yayın politikasıyla bağdaşabilir veya farklılık gösterebilir. Kurumumuz içerikten sorumluluk kabul etmez.