Bölüm 1 - Görmezden Gelinen Düşünsel Miras

Birinci model; farklı kaynaklardan beslenen, kendiliğinden gelişen, herhangi bir iktidar merkezinin doğrudan denetimi veya himayesi altında bulunmayan Kürt düşünsel üretimidir. Bu üretim, birbirinden farklı fakat birbirini tamamlayan üç temel düşünce çizgisi ortaya çıkarmıştır: laiklik, İslami reformculuk ve milliyetçilik. Bunlara, farklı dönemlerde ortaya çıkan ve süreklilik gösteren silahlı direniş geleneği de eşlik etmiştir.

İkinci model ise Osmanlı-Türk resmî siyasal düşünce geleneğidir. Bu gelenek başlangıçta belirli bir felsefi sistem veya sivil bir toplumsal sözleşme anlayışı üzerine kurulmamış; bunun yerine askerî üstünlüğü, merkezî otoriteyi ve güvenlik aygıtını devlet yönetiminin temel araçları olarak öne çıkaran köklü bir siyasal kültür üzerinde şekillenmiştir. Tanzimat’tan İslam kardeşliği söylemine, oradan Atatürkçü cumhuriyet modeline ve günümüze kadar farklı adlar altında varlığını sürdüren bu yaklaşımın ortak paydası, devletin mevcut bütünlüğünü korumak olmuş; devletin meşruiyetini ve merkezî yapısını yeniden müzakere etmek ise hiçbir zaman temel bir seçenek hâline gelmemiştir.

Bu açıdan bakıldığında, Türk siyasal düşüncesinde demokratik ve çoğulcu bir düşünürün ortaya çıkmaması, Balkan Savaşları veya Kürt, Ermeni ve Arap halklarının ayaklanmaları gibi geçici tarihsel travmaların sonucu değildir. Daha derindeki neden, merkezî siyasal geleneğin tarihinde müzakere, sivil sözleşme ve çoğulcu yurttaşlık kavramlarının yeterince gelişmemiş olmasıdır. Merkez, karşılaştığı krizleri büyük ölçüde doğrudan askerî ve idari yöntemlerle çözmeye yönelmiştir.

Ancak iki model arasındaki belirleyici fark yalnızca düşünsel üretimin miktarında veya kökeninde değildir. Asıl fark, her projenin iktidarla kurduğu ilişkide ve tarihsel kaderinde ortaya çıkmıştır.

Kürt düşünsel alanında ortaya çıkan birçok proje devletin dışında kalmış veya devletle karşı karşıya gelmiştir. Buna karşılık yalnızca bir proje, Ziya Gökalp’in Türk milliyetçiliği, yeni devletin ideolojik yapısıyla bütünleşerek iktidar katına yükselmiştir. Başlangıçta o da mevcut siyasal düzene muhalif bir düşünsel arayışın parçasıyken, zamanla devletin yeni ideolojik çerçevesinin temel unsurlarından biri hâline gelmiştir.

Bu nedenle, burada söz konusu olan yalnızca geçici bir siyasal tercih değil, daha derin bir kurumsal genetik süreklilik meselesidir. Bu süreklilik, günümüzde de Türkiye’nin Kürt meselesine yönelik güvenlikçi ve askerî yaklaşımının neden tekrar tekrar ortaya çıktığını anlamak açısından önemlidir. Devletle bütünleşmeyi ve mevcut ulusal kimlik içinde erimeyi kabul eden projeler sisteme dâhil edilebilirken, özerk bir kimlik ve siyasal çoğulculuk talep eden projeler çoğu zaman baskı, yasaklama veya güvenlik politikalarıyla karşılaşmaktadır.

Görmezden gelinen tarihsel paradoks

Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde kimlik, din ve devletin geleceği üzerine büyük tartışmalar yaşanırken dikkat çekici bir paradoks ortaya çıktı: Daha sonra Türk siyasal düşüncesinin farklı biçimlerde içinde dolaşacağı temel düşünsel seçeneklerin önemli bir bölümü Kürt kökenli veya Kürt çevrelerinden gelen düşünürler tarafından tartışılmıştı.

Abdullah Cevdet (1869-1932), radikal laiklik ve Batı medeniyetini benimseme fikrini savunan çizginin önemli temsilcilerinden biri oldu. Yazılarında zaman zaman “Bir Kürt” anlamına gelen ifadelerle kimliğine gönderme yaptı.

İshak Sükûti (1868-1902), İslamî reformculuk ile Osmanlı birlikteliğini savunan düşünsel çizginin temsilcilerinden biri olarak ortaya çıktı.

Ziya Gökalp (1876-1924) ise Kürt kökenli olmasına rağmen, daha sonra Türk milliyetçiliğinin en etkili teorisyenlerinden biri hâline geldi ve Türk ulusal kimliğinin modern siyasal formülasyonunun oluşturulmasında belirleyici rol oynadı.

Buna karşılık Molla Said-i Kürdî, yani Bediüzzaman Said Nursî (1878-1960), İslam kültürü, toplumsal çoğulculuk, eğitim, demokrasi ve farklı halkların birlikte yaşaması üzerine farklı bir düşünsel çerçeve geliştirdi. Daha sonraki dönemlerde eserlerinde öne çıkan İslamî kardeşlik anlayışı, etnik farklılıkların tamamen ortadan kaldırılması yerine farklı toplulukların ortak bir siyasal ve ahlaki çerçevede yaşayabileceği fikrine dayanıyordu.

Bu dört isim, Osmanlı Devleti’nin çözülüş döneminde devletin karşı karşıya kaldığı temel sorulara farklı cevaplar verdiler:

Devlet İslamî karakterini mi koruyacaktı, yoksa laikleşecek miydi?

Tek bir ulusal kimlik etrafında mı şekillenecekti, yoksa çok uluslu yapısını mı sürdürecekti?

Modern bir devlet içinde farklı halkların ve kimliklerin geleceği ne olacaktı?

Burada kaçınılmaz bir soru ortaya çıkmaktadır:

Bu sorulara Türk düşünce dünyasından gelen, aynı ölçekte ve aynı açıklıkta çoğulcu bir cevap nerede ortaya çıktı?

Ancak bu dört isim, dönemin Kürt düşünsel üretiminin tamamını temsil etmez. Özellikle Bedirhan ailesi ve çevresindeki aydınlar, açık bir Kürt ulusal düşüncesinin gelişmesinde önemli rol oynadılar.

1898 yılında Kahire’de yayımlanmaya başlayan Kürdistan gazetesi, Kürt basın tarihinin öncü yayınlarından biri olarak, Kürt kimliği ve siyasal bilinci etrafında bağımsız bir gazetecilik ve düşünce geleneğinin oluşmasına katkıda bulundu.

Said Nursî ise farklı bir yol izledi. Kendisi gençlik yıllarında Said-i Kürdî adıyla tanınıyor ve siyasal, toplumsal ve eğitimsel reformları İslamî bir çerçeve içinde düşünüyordu. Özellikle Kürdistan’da kurulmasını önerdiği Medresetü’z-Zehra projesi, dinî bilimlerle modern bilimleri bir araya getirmeyi amaçlayan bir eğitim modeli olarak tasarlanmıştı.

Bu projenin en dikkat çekici yönlerinden biri, farklı dillerin eğitimde kullanılmasını öngörmesiydi. Arapça, Türkçe ve Kürtçenin birlikte kullanılabileceği çok dilli bir eğitim anlayışı, onun eğitim projesinin temel unsurlarından biriydi.

Medresetü’z-Zehra’nın hayata geçirilememesi, yalnızca bir eğitim projesinin başarısızlığı olarak değil, aynı zamanda Osmanlı’nın son döneminde farklı kimlikleri bir arada tutabilecek alternatif bir modernleşme modelinin gerçekleşememesi olarak da değerlendirilebilir.

Burada daha geniş bir tarihsel paradoks ortaya çıkmaktadır:

Kürt düşünürleri yalnızca Kürt toplumunun geleceği üzerine düşünceler üretmekle kalmamış, aynı zamanda Osmanlı-Türk siyasal düşüncesinin sonraki yönelimlerini etkileyen fikirlerin oluşmasına da katkıda bulunmuşlardır.

Ziya Gökalp bunun en çarpıcı örneklerinden biridir.

Benzer şekilde Said-î Kurdî’nin kurduğu düşünsel miras, daha sonraki dönemlerde Türkiye’deki İslamcı ve muhafazakâr düşüncenin önemli kaynaklarından biri hâline gelmiştir. Buna rağmen kurucusunun erken dönemindeki Kürt kimliği ve Kürdistan’a ilişkin düşünceleri, sonraki resmî ve popüler anlatılarda çoğu zaman geri plana itilmiş veya farklı biçimlerde yorumlanmıştır.

Bu durum, yalnızca tek bir kişinin kimliğiyle ilgili değildir. Türkiye’nin modernleşme sürecinde Kürtçe yer ve kişi adlarının değiştirilmesi, “Kürdistan” kavramının resmî söylemden çıkarılması ve Kürt kimliğinin siyasal anlamda görünmezleştirilmesi daha geniş bir devlet politikası çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Bu açıdan bakıldığında, söz konusu süreç bir tür “ontolojik inkâr” mekanizması olarak okunabilir: yalnızca bir halkın siyasal talepleri reddedilmemiş, o halkın tarihsel varlığını ve kendi düşünsel mirasının kaynağını tanımlama hakkı da sınırlandırılmıştır.

Dikkat çekici bir zokluk: Çoğulcu sivil bir ses

Türk düşünce dünyasında Kürtlerin, Ermenilerin, Arapların ve diğer toplulukların farklı kimliklerini anayasal güvence altına alan demokratik ve çoğulcu bir siyasal proje arandığında, sınırlı da olsa dikkat çeken isimlerden biri Prens Sabahaddin’dir (1879-1948).

Prens Sabahaddin, İttihat ve Terakki’ye karşı Teşebbüs-i Şahsî ve Adem-i Merkeziyet çizgisini savundu. Bireysel girişim, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve adem-i merkeziyetçilik üzerinde durdu.

Ancak onun projesi de dikkatle değerlendirilmelidir. Sabahaddin’in adem-i merkeziyet anlayışı esas olarak ekonomik, idarî ve toplumsal reformlarla ilgiliydi. Kürtler veya Ermeniler gibi belirli etnik toplulukların kolektif haklarını açık ve anayasal biçimde güvence altına alan kapsamlı bir çoğulcu ulusal model ortaya koymadı.

Üstelik Sabahaddin kendisini etnik anlamda “Türk” ulusalcılığından ziyade Osmanlı bütünlüğü içinde konumlandırıyordu.

Daha önemlisi, onun siyasal çizgisi İttihat ve Terakki’nin merkezileştirici kanadı karşısında yenildi ve düşünceleri güçlü bir kurumsal mirasa dönüşemedi.

Dolayısıyla dönemin Türk siyasal düşüncesinde, Kürtlerin, Ermenilerin, Arapların ve diğer halkların farklı kimliklerini açıkça tanıyan, demokratik ve çoğulcu bir devlet modelini savunan güçlü ve sürekli bir düşünsel damar ortaya çıkmadı.

Makalenin ikinci bölümü 20 Ağustosta, üçüncü bölümü ise 23 Ağustosta yayına verilecektir.

Bu yazıdaki görüşler tamamen yazarın şahsına münhasırdır; RûpelNews'in yayın politikasıyla bağdaşabilir veya farklılık gösterebilir. Kurumumuz içerikten sorumluluk kabul etmez.