Li Îranê kargeh tên girtin û xelk ji kar tên derxistin

RûpelNews - Piştî têkçûna danûstandinên aştiyê yên di navbera Amerîka û Îranê de ku li Pakistanê hatibûn kirin, Amerîkayê Tengava Hurmuzê dorpêç kir.

Armanca vê pêngavê ew e ku dahata Îranê ya ji hinardekirina petrolê qut bike û rê li ber Tehranê bigire ku xercên derbasbûna deryayî bistîne.

Ev dorpêçkirin herwiha rawestandina îthala kelûpelan bo benderên Îranê jî tê wateya, ku ev yek bandoreke kûr li ser aboriyê dike.

Şer herî zêde bandorê li mirovên asayî dike

Sendîkavanê Îranî Îsmaîl Abdî ji DWyê re got: "Çi li ser asta leşkerî bidome, çi jî di şiklê dorpêç û aloziyên herêmî de be, ew mirovên asayî ne, bi taybetî karker, mamoste û karkerên din ên mûçexwer, ku herî zêde di bin bandora neyînî ya domandina şer de dimînin."

Abdî, mamoste û çalakvanê mafên mirovan, 11 sal berê ji ber çalakiyên xwe yên di piştgiriya mafên mamosteyan de bû hedefê rejîma Îranê û ji ber tohmetên "propagandaya li dijî sîstema siyasî" demekê di girtîgehê de ma.

Abdî piştî zexta navneteweyî û bi taybetî berteka sendîkayên cîhanê hate berdan. Abdî ji Adara 2025an ve li Almanyayê di sirgûnê de dijî û xebata xwe ya li ser mafên perwerdehiyê û azadiya derbirînê didomîne.

Çalakvanê Îranî got, "Di hefteyên dawî de, me raporên şokdar derbarê zehmetiyên ku karker li Îranê di bin şert û mercên şer de rû bi rû dimînin, wergirtine" û wiha domand:

"Dema ku fabrîqe û kargeh tên girtin an jî piçûk dibin, karkerên peymanî, karkerên rojane û kesên di sektora nefermî de yên yekem in ku bandor dibin. Ev pêvajo hêza danûstandinê ya karkeran lawaz dike û bi awayekî bibandor mûçeyan ber bi hilweşînê ve dibe."

Şerî bi giranî bandor li ser Îranê kiriye

Şer ji bo aboriya Îranê, ku demeke dirêj e di bin bandora rêveberiya xirab, gendelî û ambargoyan de ye, encamên wêranker bi xwe re tîne.

Rêveberiya Tehranê jixwe zirara ku ji ber şer çêbûye bi qasî 230 milyar euro texmîn kiriye. Berdevka hikûmeta Îranê Fatma Muhacirani di 14ê Nîsanê de di hevpeyvînekê de bi ajansa dewleta Rûsyayê RIA Novosti re diyar kir ku ev texmîneke demkî ye.

Pîvana rastîn a zirara li tesîsên pîşesaziyê yên mezin, ku wek motora aboriyê kar dikin, hêj bi tevahî ne diyar e.

Bi deh hezaran karkerên rojane hatine şandin malê

Kargeha Polayê ya Mubarek a li Îsfahanê mezintirîn hilberînerê polayê yê welêt e. Kargeh ji ber bombebarana DYA û Îsraîlê neçar ma ku hilberîna xwe bi tevahî rawestîne.

Polayê di hilberîna berhemên leşkerî yên wekî mûşek, firokeyên bêmirov û keştiyan de madeyeke xav a sereke ye. Lêbelê, ew di heman demê de di sektorên sivîl ên wekî pîşesaziya otomotîvê, çêkirina kelûpelên spî, pakkirin û sektora konservekirinê de jî xwedî girîngiyeke jiyanî ye. Mînak, di sektora avahîsaziyê de, pola ji bo banan materyalekî bingehîn e.

Sektora pola wekî yek ji hêzên pêşeng ên aboriya Îranê tê dîtin. Li gorî Komeleya Pola Cîhanê, Îran di sala 2025an de, li gel welatên wekî Çîn, DYA û Almanyayê, bû yek ji deh hilberînerên herî mezin ên pola yên cîhanê, û salane nêzîkî 31.8 milyon ton polayê hinarde dike.

Di navbera Adara 2025an û Çileya 2026an de, Îranê ji hinardeya vê berhemê 860 milyon dolar dahat bi dest xist.

Bi rawestandina hilberînê li Kargeha Polayê ya Mubarekê, bi hezaran karker hatine şandin malê. Ne diyar e ev rewş dê çiqas bidome. Herî kêm 10 hezar kes di sektora polayê de wek karkerên rojane dixebitin.

Vê astengiya di hilberînê de bandoreke zincîrî çêkir, û bû sedem ku bi dehan şîrketên ku bi van tesîsan ve girêdayî ne, operasyonên xwe an asteng bikin an jî rawestînin.

"Dê encamên hê girantir hebin"

Li gorî stratejîstê enerjiyê û lêkolînerê payebilind ê Zanîngeha George Mason, Umud Şokri, bombebarankirina kargehên petrokimyayê dê ji bo bazara kar encamên pir girantir bi xwe re bîne.

Êrîşên li ser navendên mezin ên petrokimyayê yên li Asaluyeh, Mahshahr û Şîrazê zirareke berfireh gihandine û gelek tesîs ji kar xistine.

Li navendên pîşesaziyê yên wekî Mahshahrê, ku zêdetirî 30,000 kes lê dixebitin, gelekan rûbirûyê ji kar ketin û kêmkirina mûçeyan bûne. Di nirxandina xwe ya ji bo DW'ê de, Şokri diyar dike: "Zirar tenê bi tesîsan sînordar nîne; ew herwiha bi awayekî neyînî bandorê li zincîreyên dabînkirinê, dahatên dewletê û debara gel dike."

Şokri got, "Tewra di bin şert û mercên herî baş de jî, dibe ku ji bo navendeke mezin a wekî Meşhedê du salan bigire ku ji nû ve dest bi kar bike," û destnîşan kir ku ji bo vê yekê gihîştina teknolojiya biyanî, sermaye, parçeyên yedek û pisporiya teknîkî pêwîst e, lê ev yek di bin cezayên heyî de zehmet e.

Zêdebûna hejariyê

Wendakirina karan di pîşesaziyê de her weha bandorek neyînî li ser karê di sektorên din de jî dike. Mînak, Ajansa Nûçeyan a Karkerên Îranê (ILNA) di 14ê Nîsanê de hemû rojnamevanên xwe yên daîmî ji kar derxist û derbasî modelek xebatê ya 'serbixwe' (freelance) bû.

Tê ragihandin ku gelek şîrketên din jî dest bi ji kar avêtinên komî kirine. Yek ji van sektorên wisa sektora xizmetên dîjîtal e, ku platformên wekî Snapp, ku wekî 'Uber a Îranê' tê nasîn, di nav xwe de dihewîne.

Tevî qedexeyên înternetê yên ku ji aliyê desthilatdaran ve ji destpêka şer ve ji bo pêşîlêgirtina xwepêşandanên muhtemel hatine danîn, ev xizmet berdewam kirin ku bixebitin. Lêbelê, ji ber şer, liv û tevgera mirovan kêm bûye û gelek kes bêyî derfetên darayî yên xerckirinê mane.

Sendîkavan Îsmaîl Abdî dibêje, "Bi hezaran freelancer, pêşdebirên nermalavê û afirînerên naverokê ji ber sînordarkirinên înternetê tenê şiyana xwe ya xebatê winda kirine," û wiha lê zêde dike:

"Di demek kurt de, ev rewş dibe sedema kêmbûna dahatên rastîn û zêdebûna hejariyê di nav karkeran de. Di demeke dirêj de, metirsiya derketina civakeke ku bêtir tê îstîsmarkirin, kêmtir jêhatî û bêtir girêdayî heye."

Abdi hişyarî dide ku şer dê xizanî û nebaweriyê, bi taybetî ji bo komên hejar, bêtir giran bike: Divê ev şer berî ku lêçûnên mirovî û civakî neyên vegerandin, bi dawî were anîn.

Çalakvan Abdî tekez dike ku, tevî vê wêneya tarî, wî dev ji xewna guherîna siyasî ya li Îranê bernedaye.

Lêbelê, gelê Îranê hema hema ne di rojeva kesî de ye. Ne serokatiya Komara Îslamî ya Îranê, ya ku hewl dide li ser desthilatê bimîne, û ne jî Serokê DYAyê Donald Trump, ku berê soza piştgiriyê dabû xwepêşanderên Îranî, heta niha pêşîniyê nedane Îraniyan.

Li gorî rêxistina mafên mirovan a HRANA ya navenda wê li DYAyê ye, di navbera 28ê Sibatê, dema ku pevçûn dest pê kir, û 8ê Nîsanê, dema ku agirbesteke nazik hat danîn, li Îranê 3,636 kesan jiyana xwe ji dest dan. Ji van, 1,701 sivîl bûn û herî kêm 254 zarok bûn.