Yuksel Genç: Di nav gelê kurd de nîgeranî ji bêbaweriyê zêdetir e

RûpelNews - Di heman demê de ku nîqaş li ser avakirina çarçoveya yasayî ya ji bo pêvajoya aştiyê ya nû berdewam dikin, lêkolîn her wiha ronahiyê dixin ser helwesta gel a li hember yasayê û hêviyên wan ên ji pêvajoyê. Koordînatorê Navenda Lêkolînên Qadê yên Civakî-Siyasî (SAMER) Yuksel Genç, ji nûçegihanê RûpelNewsê Hasan Kosen re got ku her çend çarçoveya zagonî ya nû ji aliyê beşên berfireh ên civakê ve tê piştgirîkirin jî, fikarên derbarê cîbicîkirina wê de berdewam dikin.

Guhertinan Qanûna Cezayê ya Tirkiyeyê tê xwestin

Genç diyar kir ku beşeke girîng a civakê qanûna heyî bes nabîne û li benda derxistina qanûnên pêwendîdar e û tekez kir ku ji bo pêvajo daîmî bibe divê gavên ber bi demokratîkîbûnê ve bên avêtin. Genç destnîşan kir ku daxwazên sereke ev in: Berfirehkirina azadiya ramanê û azadiya komcivînê, perwerdehiya bi zimanê zikmakî, guherandinên di Qanûna Cezayê ya Tirkiyeyê û Qanûna Sivîl a Tirkiyeyê de, bidawîkirina pratîka tayînkirina qeyûman û parastina mafê dengdanê û namzedbûnê. Wê her wiha pêşniyar kir ku di derbarê paşeroja tevgera siyasî ya kurd de, nêzîkatiyeke siyasî ya nû—yek ku zêdetir herêmî, beşdarîxwaz û li ser bingeha pêdiviyên civakî be—dikare şêwe bigire.

Derbarê paşeroja kurdan di nav hevsengiyên guherbar ên Rojhilata Navîn de, Genç bal kişand ser girîngiya xurtkirina nasname û mafên çandî, zêdekirina hevgirtina civakî û xurtkirina peywendiyên di navbera kurdan de.

Hasan Kosen: Hûn helwesta gel a li hember çarçoveya zagonî ya nû çawa dinirxînin? Gelo ev çarçove têrker tê dîtin?

Yuksel Genç: Gel vê guhertina yasayî pir girîng dibîne û bi rêjeyeke ji sedî 77 zêdetir piştgiriyê dide wê. Asta piştgiriyê di nav hemû partiyên siyasî yên ku di Parlementoyê de nûnerên wan hene de jî xurt e. Lêbelê, beşeke mezin a gel derbarê cîbicîkirina yasayê de xwedî fikar in. Gumanên cidî hene ka gelo yase dê wekî ku divê were cîbicîkirin an na.
Wekî din, dema ku qanûn hat derxistin, ew wekî 'qanûna yekem' hat binavkirin. Ji ber vê yekê, beşeke pir mezin a welatiyan bawer dike ku pêwîst e qanûnên şopandinê werin derxistin. Di raporê de daneyên li ser vê yekê hene. Lêbelê, bawerî û hêviya ku qanûnên şopandinê yên wiha dê bi rastî werin derxistin, kêm in.

Di encamê de, welatî bawer dikin ku, di rewşa heyî de, desthilatên siyasî ji bo pêkanîna qonaxên pratîkî yên pêvajoyê û ji bo peydakirina çarçoveya pêwîst, di şiyana xwe de baweriyeke têrker çênekirine.

Her wiha, ew bi giştî qanûna heyî jî pir kêm dibînin. Beşeke girîng bawer dike ku qanûn dikare berfirehtir be, bi taybetî di çarçoveya bêçekkirinê de.

Lêbelê, beşeke pir biçûk di wê baweriyê de ye ku 'divê bi terorîstan re danûstandin neyên kirin; divê terorîst ji holê bên rakirin û qir kirin, û divê tu çarçoveyeke yasayî tune be; divê her çareserî di şiklê teslîmiyet an tobehê de be'. Lêbelê, ev beşeke pir biçûk e.
Berevajî vê yekê, beşeke girîng di wê baweriyê de ye ku divê qanûn berfirehtir be. Ew kêmasiya naveroka têrker a derbarê çareserkirina pirsgirêka kurd û demokratîkbûnê de, girêdana zêde ya qanûnê bi şertan ve, û rola biryarder a ku ji aliyê mekanîzmayên wekî Konseya Ewlehiya Neteweyî ve tê lîstin, wek pirsgirêkên cidî dibînin. Wekî din, ev yek ku hemû endamên PKKê nagire nav xwe jî di nav xalên ku tên rexnekirin de ye.

Hinek pêşniyar dikin ku di warê zagonên şopandinê de zagoneke bêçekbûnê ya berfirehtir were amadekirin. Lêbelê, hêviya sereke ew e ku zagoneke berfirehtir û berhevhatîtir were amadekirin. Divê ev zagon aliyên ku dikarin pevçûnê çareser bikin bi awayekî rast pênase bike û hin bendên têkildarî demokratîkbûna li Tirkiyeyê di nav xwe de bihewîne. 

"Hêviyên derbarê demokratîkîbûnê de pir xurt in"

Kosen: Hêviyên civakê yên herî girîng derbarê reformê de çi ne?

Genç: Di serê lîsteya helwesta reformê yên ku herî zêde tên payîn û bi qîmet tên dîtin de, berfirehkirina bilez û parastina azadiya ramanê û azadiya komcivînê li Tirkiyeyê heye. Beşeke pir mezin a nifûsê vê yekê dixwaze. Em li vir behsa hêviyên di rêjeya ji sedî 70-80 de dikin.

Her wiha ji bo pêngavên yasayî yên derbarê perwerdehiya bi zimanê zikmakî û çareseriyeke demokratîk ji bo pirsgirêka kurd hêvî û piştgiriyeke berbiçav heye. Bi taybetî, banga pêkanîna hin guhertinên yasayî tê kirin, nemaze yên têkildarî guherandinên ku dê di Qanûna Cezayê ya Tirkiyeyê, Qanûna Dijîterorê û di pêşerojê de, di Destûra Bingehîn de werin kirin.

Yek ji daxwazên herî girîng rawestandina tayînkirina qeyûman e. Misogerkirina mafê dengdanê û berbijêriyê, û xurtkirina rêveberiya herêmî, jî di nav daxwazên berbiçav de ne.
Di paşerojê de, sînordarkirina azadiyan li Tirkiyeyê, nebûna garantiyan derbarê mafê dengdanê û berbijêriyê de, tayînkirina rêveberên destnîşankirî, an jî sepandina cezakar a Qanûna Cezayê ya Tirkiyeyê û Qanûna Dijîterorê wekî mijarên ku di serî de kurdan armanc digirtin dihatin dîtin.

Lêbelê, di salên dawî de, li gel operasyonên ku li dijî CHP û derdorên cuda yên din hatine kirin, bal kişiyaye ser hin komên ku berê beşek ji aliyên nêzî dewletê bûn. Di encamê de, li ser daxwazên bi vî rengî nêzîkbûneke zêde diyar dibe. Girîng e ku were zanîn ku hêviyên ji bo demokratîkbûnê pir zêde ne.

"Em li şûna bêbaweriyê, bi fikarê re rû bi rû ne"

Kosen: Tecrubeyeke ku ji pêvajoya aştiyê ya berê tê, heye. Nava civakê bêbawerî di çi rewşê de ye? Bi taybetî, di nav raya giştî ya kurd de nêrîn çi ye?

Genç: Piştî derbasbûna qanûnê, wisa dixuye ku beşeke girîng a raya giştî ya kurd li ser astengiyekê di pêvajoyê de serketiye. Wisa dixuye ku ew astengiya bêbaweriyê di hin aliyan de hatiye şikandin. Lêbelê, fikareke cidî heye ka gelo pêkanîna yasaya ku derketiye holê, û yasayên şopandinê yên paşê, dê bi awayekî ku xizmeta demokrasî, demokratîzebûn û çareseriya pirsgirêka kurd bike, bên pêkanîn an na.

Em li şûna bêbaweriyê, bi fikarekê re rû bi rû ne. Hikûmet û partiya desthilatdar di serê vê fikarê de ne. Beşeke girîng a gel bawer dike ku şaxê cîbicîkar têra xwe ne amade ye ku pêdiviyên pratîkî yên pêvajoyê bi cih bîne.

Dema ku em li pêvajoyên çareseriyê yên berê dinêrin, mirovan bi gelemperî têkiliya di çarçoveya bawerî an fikarê de bi cih nedikir. Heta eger rewşeke wiha hebûya jî, ew ne di pêşiyê de bû. Lêbelê niha, çarçoveya fikarê bi awayekî berbiçavtir derdikeve pêş.

"Rûdanên siyasî yên nû dê beşdarîtir bin"

Kosen: Kongreya DEM Partiyê dê di rojên pêş de were lidarxistin. Her wiha avakirina partiyek an jî partiyên nû li Rojava û Sûriyê tê payîn. Li gorî nêrîna we, dê di nav Tevgera Siyasî ya Kurd de rewşeke çawa derkeve holê?

Genç: Berî her tiştî, divê were gotin ku ev avahiyên siyasî yên nû dê li derveyî çarçoveya siyaseta partiyan a kevneşopî ya li Tirkiyeyê bixebitin; ew ê beşdarîxwaz bin, di çarçoveya civakî, sivîl û herêmî de bi cih bibin, û bi vîzyon û rêxistineke siyasî ya berbiçav werin nasîn.

Tê payîn ku rêxistinên herêmî xurttir bin û bi awayekî wisa birêxistinkirî bin ku bikaribin her cure pirsgirêk, daxwaz û pêdiviyên di jiyana rojane de çareser bikin.

Hemû warên jiyanê—ji pêdiviyên nasnameyî yên civakan bigire heta pêdiviyên wan ên aborî, û ji pêdiviyên wan ên olî bigire heta pêdiviyên wan ên tenduristî û perwerdehiyê—siyasî ne. Divê gel bi xwe di asta herêmî de ji bo van waran polîtîkayan formule bike. Ew ê bibin aliyên sereke yên peywendîdar.

Ji ber vê yekê, li şûna siyaseta nûnertiyê ya tîpîk û sadekirî an siyaseta partiyeke navendî, divê em behsa meyleke siyasî bikin ku proaktîf e, polîtîkayên civakî pêş dixe, pêşîniyê dide dadweriya civakî û bihêzkirina civakî, û dikare bi wergirtina hêzê ji civakê rêya xwe diyar bike.

Mijara sereke li vir dê ne 'Serok A, Endamê Meclîsê B, an jî Komîteya Rêveber C' be. Armanc ew e ku hêzeke ji binî ve were pêş, ku dê van rolên bi xwe diyar bike.

"Divê civak polîtîkayên xwe bi xwe şekil bide da ku pêdiviyên xwe pêk bîne"

Kosen: Di vê atmosmera nû de çi cure nêzîkatiyeke siyasî tê pêşbînîkirin?

Genç: Saziyên siyasî û partiyên siyasî xwedî bernameyên xwe ne. Ew dibêjin, 'Ev bernameya me ya ji bo demokratîkîbûnê ye, ev bernameya me ya aborî ye, û ev jî polîtîkayên me yên li ser çand û baweriyê ne.' Divê wisa nebe. Pêwîst e civak bi awayekî were cem hev ku bikaribe pêdivî û polîtîkayên xwe yên aborî, pêdivî û polîtîkayên xwe yên perwerdehiyê, û pêdivî û polîtîkayên xwe yên tenduristiyê saz bike û çavdêriya wan bike, û hêza ji bo pêkanîna van pêdiviyan organîze bike.

Pêdiviya me bi pêvajoyeke wisa heye ku zêde navendî an jî hiyerarşîk nebe, pêvajoyeke ku pîvana asoyî xurt bike û herikîna di navbera asoyî û navendê de di berjewendiya asoyîtiyê de xurt bike.

"Pêdivî ye ku kurd bi awayekî wêrek û birêxistintir tevbigerin."

Kosen: Di dawiyê de, di nav hevsengiya hêzê ya guherbar a Rojhilata Navîn de, çi li pêşiya kurdan e? Daxwazên kurdan yên derbarê statû, ziman û demokrasiyê de hene, hem li Rojava hem jî li Tirkiyeyê. Rêyên nû yên diyalogê bi hikûmetên Tirkiye û Sûriyeyê re tên vekolîn. Divê stratejiya kurdan çi be?

Genç: Em dikevin pêvajoyekê ku dê ji kurdan bixwaze ku li gorî mafên xwe yên nasnameyê, pêdiviyên xwe yên çandî û hewcedariyên xwe yên jiyanî, bi awayekî wêrekirîtir, proaktîftir, înteraktîftir û birêxistintir tevbigerin.

Mînak, xurtkirina perwerdehiya bi zimanê dayikê û kirina zimanê dayikê wekî beşek yekpare ji jiyana rojane, berî her tiştî, dê girêdayî wê yekê be ku civak bi xwe di vî warî de şiyana xwe heta çi radeyê seferber dike.

Ez naxwazim piştî çend salan, dema ku ez bipirsim, 'Çiqas ji zarokên me bi zimanê xwe yê dayik diaxivin?', rêje li dora ji sedî 15-16 be. Heke ji nav civakê qadeke wisa derkeve holê ku çanda xwe hembêz bike û rola veguhestina nav-nifşan bi cih bîne, divê ew ji vê pir bihêztir be.

Ji perspektîfa serederîkirina bi krîzên aborî re, profîlekî kurdî ku di nav civata xwe de toreke nû ya hevgirtina civakî ava dike û xurt dike, dikare di şekildayîna paşerojê de hesteke cuda ya xwebaweriyê û qadeke berfirehtir a çalakiyê biafirîne.

Mirov dikare gelek mînakên din jî bide. Tiştê ku dikeve ser milê kurdan ew e ku li ku derê diçin mafên xwe yên nasnameyê biparêzin, misoger bikin ku ev bên naskirin; li ser vê bingehê statuya xwe ava bikin; û bi berdewamî hewcedarî û pêwîstiya wekheviya bi civakên din re nîşan bidin û ji bo vê yekê qadê vekin.

Ev di her warî de wekheviyê dihewîne. Ew yek ji tiştên herî girîng e ku dikare di demeke kurt û navîn de were kirin.

Pêwendiyên ku kurd dê di navbera xwe de ava bikin jî girîng in. Nifûsa kurdan li Rojhilata Navîn nêzîkî 60 milyon e. Eger nifûseke ewqas mezin yek bibe, hevdu teşwîq bike ku girêdanên xwe yên çandî û nasnameyî biparêzin û têgihiştina xwe ya li ser çawaniya çareserkirina pirsgirêkên ewlehiyê bi awayekî kolektîf xurt bike, ev yek dikare wan bike hêzeke wisa li Rojhilata Navîn ku di her şert û mercî de ciddî were girtin û bi hêsanî nebe armanc.
Ez bawer dikim ku di demeke kurt de pêdiviya kurdan bi vê yekê heye.