1 Mayıs’ın tarihi: Dünyada doğuşu, Türkiye’de tartışmalı geçmişi

RûpelNews - 1886’da Chicago’da yüz binlerce işçi daha kısa çalışma saatleri talebiyle greve gitti. 4 Mayıs’ta yaşanan Haymarket Olayı, işçi hareketinin dönüm noktalarından biri oldu. Olayların ardından bazı işçi liderlerinin idam edilmesi, 1 Mayıs’ın uluslararası bir sembol haline gelmesinde etkili oldu.

1889’da İkinci Enternasyonal, 1 Mayıs’ı “uluslararası birlik, mücadele ve dayanışma günü” ilan etti. 1890’dan itibaren birçok ülkede kutlanmaya başlanan gün, zamanla işçi haklarının kazanımını simgeleyen bir bayrama dönüştü.

Türkiye’de 1 Mayıs: Yasaklar ve yeniden açılmalar

Osmanlı döneminde ilk 1 Mayıs kutlaması 1909’da Selanik’te yapıldı. İstanbul’daki ilk kutlama ise 1912’de gerçekleşti.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında işçi hareketleri sıkı denetim altına alındı. 1923’te kitlesel kutlamalar yasaklanırken, 1925’te çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ile 1 Mayıs tamamen yasaklandı.
Uzun bir aradan sonra DİSK öncülüğünde 1976’da Taksim Meydanı’nda kitlesel kutlamalar yapıldı.

1977’nin kanlı 1 Mayıs’ı

1977’de Taksim Meydanı’nda yüz binlerce kişinin katıldığı kutlamalar sırasında açılan ateş sonucu en az 34 kişi hayatını kaybetti, 130’dan fazla kişi yaralandı. Olay, Kanlı 1 Mayıs olarak anılmaya başladı.

Olayın failleri resmi olarak tespit edilemedi. Yaşananlar, Türkiye’de 1 Mayıs’ın en tartışmalı ve kritik kırılma noktalarından biri olarak kayıtlara geçti.

1980 sonrası ve günümüze uzanan süreç

12 Eylül 1980 Darbesi sonrasında 1 Mayıs’ın Taksim’de kutlanması yasaklandı. 2007’de uzun bir aranın ardından yeniden Taksim’e çıkılmaya çalışıldı ve bu süreçte gözaltılar yaşandı.

2010-2012 yılları arasında Taksim’de kutlamalara izin verildi. Ancak 2013’ten itibaren meydan yeniden kutlamalara kapatıldı ve farklı ilçelerde müdahaleler ve gözaltılar gündeme geldi.

Sonraki yıllarda kutlamalar daha çok Bakırköy ve Maltepe gibi alanlarda gerçekleştirildi.

AYM kararı: Sembolik ve tarihsel bir mekân

Anayasa Mahkemesi, 2023 yılında verdiği kararda Taksim Meydanı’nın 1 Mayıs ile özdeşleşmiş sembolik bir alan olduğunu belirterek, meydanın kapatılmasını hak ihlali olarak değerlendirdi.

Kararda, Taksim’in işçi ve sendika kültürü açısından “ortak hafıza” niteliği taşıdığı ve 1 Mayıs’ın ifade edilme biçimiyle doğrudan bağlantılı olduğu vurgulandı.

Günümüzde 1 Mayıs

Bugün 1 Mayıs, birçok ülkede resmi tatil olarak kabul ediliyor. Kutlamalar bazı yerlerde kitlesel mitingler ve yürüyüşlerle gerçekleşirken, bazı ülkelerde daha sınırlı etkinliklerle anılıyor.
Türkiye’de ise 1 Mayıs, farklı şehir ve alanlarda düzenlenen etkinliklerle kutlanmaya devam ediyor.