'Bazbendên Windayî' geşta lêgerîna li bilûra kurdî ye di nava mija Hewramanê de
RûpelNews - Yasîn Hisên di "Bazbendên Windayî" de sadiqê şêwaza xwe ya vegotinê dimîne, ya ku di navbera giranbihiya romannivîs û xeyala helbestvan de ava bûye, û berhemekê pêşkêş dike ku ne tenê bi çavan tê xwendin, lê bi guh û dil jî, ku mûzîk lê lehengê rastîn e.
Di vê hevpeyvînê de, Koordînatôrê RûpelNewsê Emin Aba ligel romannivîs Yasîn Hisên dicivin da ku em di kûrahiya vê berhema hunerî de bimeşin.
Emin Aba: Em ji deriyê yekem, anku ji sernavê dest pê bikin. "Bazbendên Windayî" çi ne? Ew bazbendên ku Êzdîn li wan digere çi ne? Gelo ew bi rastî winda ne, an tenê nûvekirina bîranîneke perçebûyî ne?
Yasîn Hisên: Bazbend di mîrata me ya gelêrî de amûreke parastinê ye, lê di romanê de, ew sembola nasnameyê, nirxan û wan kesên ku me winda kirine ne. Êzdîn, lehengê romanê, li perçeyekî qumaş an çerm nagere, ew li wê "razê" digere ku kurdan bi axa wan ve girê dide. Ev bazbend winda ne, ji ber ku şer û koçberiyê ew tîra ku me bi kokên me ve girê dide qetandiye. Êzdîn hewl dide van bazbendan bi rêya mûzîk û geştê careke din kom bike. Loma roman hewildanek e bo vegerandina tiştên ku ji rihê me di nava dengê topan de winda bûne.
Emin Aba: Lehengê romanê "Êzdîn" kesayetiyek e ku bi dengê bilûrê şeyda bûye. Çima te ev amûr bi taybetî hilbijart ku bibe hevalê rêya wî? Gelo mûzîk li vir "zimanekî veşartî" ye wek ku we di nav deqê de bi nav kiriye?
Yasîn Hisên: Bilûr amûra şivanan, sofiyan û çiyayan e. Ew amûreke wisa ye ku hewceyî navbeynkaran nîne, rasterast nefesa rih e. Di romanê de, bilûr dibe dengê Êzdîn dema ku zimanê wî ji axaftinê dimîne. Kurdan di dîrokê de her dem mûzîk wekî penagehekê dîtine dema ku zimanê wan hatiye qedexekirin. Loma bilûr li vir ne ji bo kêfê ye, lê ew "zimanê veşartî" ye ku çiya, mij û hevalên nemir jê fêm dikin. Ew zimanê ku nayê sexte kirin.
Emin Aba: Roman me dibe geşteke erdnîgarî ya balkêş: ji Amûdê bo Helebê, piştre bo çiyayên Botan, û heta Helebçe û Hewramanê. Gelo ev geşt "hilkişîneke" wijdanî ye ji deştê ber bi çiya ve?
Yasîn Hisên: Belê, ew bi qasî ku geşteke asoyî ye, hilkişîneke stûnî (vertical) ye jî. Deşt (Amûdê) nîşana destpêkê, bêgunehiyê û jana li ber tavê ye. Lê çiya (Hewraman) nîşana nepeniyê, sofîgeriyê û lêgerîna li xelasiyê ye. Êzdîn ji rastiya deştê û tundiya wê derbasî "mîtolojiya" çiyê dibe. Di her qonaxekê de, wî perçeyek ji xeyalên xwe winda dikir da ku perçeyek ji rastiyê bi dest bixe. Çiya di wêjeya kurdî de her dem himbêza dawî bûye, û bi taybetî li Hewramanê, li wir ku mij û ax digihîjin hev, Êzdîn daxwaza xwe dît.
Emin Aba: Di romanê de em bandora her du hevalên te yên rehmetî (Mehmûdê Tembûrvan û Mûsayê Helbestvan) dibînin. Di diyarîkirinê de û di nava deqê de, xuya ye ku tu wekî wefayekê bo nifşekî tevayî dinivîsinî. Ezmûnên wan ên kesane çawa bandor li avakirina karakteran kir?
Yasîn Hisên: Ev roman deynekî kesî ye li ser milê min bo wan afirîneran. Mehmûd û Mûsa ne tenê karakterên li ser kaxezê ne, lê perçeyên dilê min in. Mehmûdê ku ji ber rastgoberiya xwe dîn dibe, û Mûsayê ku xewnên wî wî dadiqurtînin. Ew nîşana trajîdiya kurdî ne; behreya ku di dem û cihê şaş de ji dayik dibe. Min xwest bi rêya romanê "nemiriyeke wêjeyî" bidim wan da ku tolhildanek be li dijî neheqiya jiyanê. Êzdîn di romanê de tembûra Mehmûd û helbesta Mûsa hilgirtiye da ku wan wekî qurbanekê pêşkêşî lûtkeyên Hewramanê bike.
Emin Aba: Karakterê "Tanya", wê lêkolînera Ewropî, wek pirekê di navbera du cîhanan de xuya dike. Tanya di geşta Êzdîn de çi rol lîst bo dîtina rastiya wî?
Yasîn Hisên: Tanya ew "çavê derveyî" ye ku li me dinêre. Ew nîşana meraqa zanistî û hestên mirovî ye. Bi dîtina wê re, Êzdîn fêm dike ku trajedya wî ne tenê herêmî ye, lê perçeyek ji bîrdanka mirovî ya cîhanî ye. Tanya alîkariya wî kir ku şîfreya xewnên xwe çareser bike, û qederê ew birin wir ku divê geşt lê bi dawî bibe. Têkiliya navbera wan ne tenê evînek bû, lê diyalogek bû di navbera du şaristaniyan de; yek li rastiyê di pirtûkan de digere (Tanya), û yê din rastiyê wekî birîneke kûr dijî (Êzdîn).
Emin Aba: Roman rastiya sêrewî (magic realism) û sofîgeriya kurdî li hev dixe. Em rastî hevdîtinên bi rih û efsaneyan re tên (mîna Şêx Emin Nûredînê Birîvkanî û Mela Mistefayê Barzanî). Te çawa karî hevsengiyê di navbera rastiya penaberiyê û efsanewiya cih de çêkî?
Yasîn Hisên: Rihê kurdî bi xwe rihekî "sêrewî" ye. Em di nav cihên ku bi çîrokan hatine malkirin de dijîn. Dema Êzdîn di ber merqeda "Mem û Zînê" re derbas dibe an serdana merqedên pîroz dike, ew ne kevirên sar, lê dîrokekê zindî dike. Sofîgerî di romanê de rêyek e bo sebirê. Rastî pir tal û tûj bû (zindan, xerîbî, windakirin), loma neçarî hebû ku em serî li "xeyalên efsanewî" bidin da ku rihê xwe pê derman bikin. Hewraman bi mija xwe yê herdemî re, cihê herî guncan e bo vê yekbûnê, li wir sînorên navbera rastî û xeyalê winda dibin.
Emin Aba: Dawiya romanê di "Bazbendên Windayî" de dawiyeke vekirî û efsanewî ye. Êzdîn di çiyê de winda dibe û dibe "dengvedana bilûrê". Gelo ev dawî revîna ji rastiyê ye an helîna di nava mutleqê de ye?
Yasîn Hisên: Ew "yekbûn" e, ne rev e. Êzdîn winda nebû ji ber ku tirsî, lê ji ber ku gihîşt qonaxa yekbûna bi doz û axê re. Di mîrata kurdî de, qehreman namirin, ew di şikeft û çiyan de dimînin û li benda kêliya vejînê ne. Veguherîna wî bo dengvedana bilûrê tê wê wateyê ku doz (mûzîk, nasname, evîn) dê zindî bimîne û di geliyan de deng bide. Min xwest dawî mîna "rizgarbûna" ji laşê westiyayî be û firîna di asîmanê azadiya herdemî de be.
Emin Aba: Gotineke dawî bo xwendevanan; hûn dixwazin "Bazbendên Windayî" çi di bîra wan de bihêle?
Yasîn Hisên: Ez hêvî dikim ku xwendevan pê bihese ku her mirovek xwedî "bazbendek" taybet e ku wî diparêze, û ev bazbend bîrdank û koka wî ye. Roman bangek e bo ji bîr nekirina ciwaniyê di nava wêraniyan de, û girtina "bilûra" taybet a her yekî ji me, anku ew behre an evîna ku me di jiyanê de zindî dihêle. Êzdîn çû, lê dengê bilûra wî hîna li vir e, di nav van rûpelan de di destê we de ye.