Peymana 11ê Adarê: Werçerxana Dîrokî ya ku Binyata Otonomiya Kurdistana Iraqê Avakir
RûpelNews - Peyman piştî deh salan ji şerekî dijwar hat ku di îlona 1961ê de dest pê kiribû. Şer budceya dewletê û hêza artêşa Iraqê helandibû, û ji aliyê din ve herêmên Kurdistanê bi wêranî û koçberiyê dinaliyan. Piştî ku partiya Baas di sala 1968an de hat ser desthilatê, Bexda gihîşt wê baweriyê ku çareseriya leşkerî li Bakur "nemumkun e". Di heman demê de, serokatiya Kurd jî hewl dida mafên gelê xwe di çarçoveyeke qanûnî û destûrî de bi cih bike.
Ji aliyê hikûmetê ve Saddam Husên (cîgirê serokê meclîsa şoreşê ya wê demê) û ji aliyê Kurd ve şandeyeke bilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) danûstandin kirin, ku di encamê de "Beyannameya Adarê" hat ragihandin.
Xalên Herî Girîng ên Peymanê: Naskirineke Bêhempa
Beyanname ji 15 xalên bingehîn pêk dihat, ku di wê demê de wekî gaveke mezin ji bo çareserkirina kêşeya kêmneteweyan li Rojhilata Navîn dihat dîtin. Ya herî girîng:
- Otonomî: Naskirina mafê Kurdan ji bo birêvebirina xweser di çarçoveya komara Iraqê de li herêmên ku piraniya wan Kurd in.
- Zimanê Fermî: Zimanê Kurdî li gel zimanê Erebî bibe zimanê fermî li herêmên Kurdî û di dibistanan de bê xwendin.
- Beşdariya Siyasî: Diyarkirina cîgirekî serokkomar (Kurd be), û misogerkirina nûneratiya Kurdan di saziyên dewletê, artêş û parlamenê de.
- Geşepêdana Aborî: Planeke berfireh ji bo avadankirina Bakur û geşepêdana aborî û civakî.
- Guherandina Destûrê: Di destûra Iraqê de bê nivîsandin ku "Gelê Iraqê ji du neteweyên sereke pêk tê, ku neteweya Ereb û neteweya Kurd in."
Dengê Şahiyê: Bexda û Hewlêr bi Hev re Stran Gotin
Piştî ragihandina peymanê, kolanên Bexda, Hewlêr û Silêmaniyê bûn qada şahiyên mezin. Bi hezaran kes bi çiqilên zeytûnê û wêneyên serokên xwe derketin qadan û hêviya dawiya xwînrijandinê û destpêkirina serdemeke nû ya aştiyê kirin. Peyman wekî "serkeftineke neteweyî" hat binavkirin.
Astengî û Herifîn: "Girêka Kerkûkê" û Destwerdanên Derve
Tevî geşbîniya mezin, şahî dirêj nekir. Di nava çar salên ku ji bo tetbîqkirina xweseriyê hatibûn diyarkirin, nakokî derketin. xala sereke ya nakokiyê bajarê "Kerkûkê" bû. Kurdan li ser nasnameya wê ya dîrokî û kurdbûnê israr dikirin, lê Bexdayê ji ber dewlemendiya wê ya petrolê ev yek red dikir.
Ji bilî vê, destwerdanên herêmî û navdewletî jî bûn sedema geşbûna dubereyê. Di encamê de peyman di sala 1974an de herifî û şerê çekdarî dîsa dest pê kir, ku di sala 1975an de bi "Peymana Cezayîrê" şoreşa Kurd bi awayekî demkî rawestiya.
Mîrasa Dîrokî: Binyata ku qet Nemiriye
Şirovekarên siyasî dibêjin ku girîngiya Peymana 11ê Adarê ne di serkeftin an têkçûna wê ya wê demê de ye, belkî di wê de ye ku bû "çavkaniya qanûnî" ya hemû daxwazên paşerojê yên Kurdan. Ew xweseriya ku di sala 1970an de hat qebûlkirin, bû bingehek ku piştî sala 1991 û 2003an pêş ket û bû "Herêma Kurdistana Iraqê" ya federal a ku îro di destûrê de hatiye naskirin.
Encam:
Peymana 11ê Adarê wekî rawestgeheke zêrîn di dîroka Iraqê de dimîne. Ew kêlî bû ku dewletê nasnameya xwe ya pirreng naskir. Tevî ku rê li ber şerên paşê negirt, lê mafên neteweyî yên Kurdan îsbat kir ku êdî di tu hevkêşeyeke siyasî de nayên paşguhkirin.