Kaya:Divê Tirkiye di mijara kurdan de gavên aştiyane biavêje

RûpelNews - Serokê Odeya Bazirganî û Pîşesaziyê ya Amedê (DTSO) Mehmet Kaya, di nirxandina bandora şerê Îranê û pevçûnên li Rojhilata Navîn û krîza petrolê li ser Tirkiyeyê de, got ku bilindbûna bihayê petrolê di mijara aborî û siyaseta kurd de rîsk û derfetên nû di afirîne.

Serokê DTSOyê Mehmet Kaya bersiva pirsên peyamnêrê RûpelNewsê Hasan Kosen da.

'Şerê Îranê Tirkiyeyê mecbûr dike ku hem li navxweyî û hem jî di qada navneteweyî de gavên rast bavêje.'

H. Kosen: Şerê li Îranê dê çi bandorê li Tirkiyeyê dike?

M. Kaya: Bê guman, em dikarin bibêjin ku ew ê bi du awayan bandorê li Tirkiyeyê bike. Ya yekemîn aliyê siyasî ye. Ev şerê ku li cîranê me yê nêzîk diqewime, Tirkiyeyê neçar dike ku hem di siyaseta xwe ya navxweyî û hem jî ya derve de hin pêngavan bavêje. Hebûna Kurdan li herêma ku pevçûn lê diqewimin û îhtimala ku ew bikevin nav vî şerî ji bo Tirkiyeyê faktoreke krîtîk e. Ji ber ku Tirkiye yek ji wan welatan e ku xwedî nifûsa herî mezin a kurd e, eger di siyaseta navxweyî û derveyî de gavên rast neyên avêtin, em dikarin rûbirûyî rewşeke siyasî bibin ku dibe bibe sedema krîzên mezin.

'Tirkiye kurdên li welatên cîran wekî pirsgirêkeke ewlehiyê dibîne.'

H. Kosen: Siyaseta Tirkiyeyê ya derbarê kurdan de di vê pêvajoyê de çi rolê dilîze?

M. Kaya: Tirkiye pêvajoyeke çareseriyê bi rê ve dibe, lê ew li Rojhilata Navîn û di nav sînorên xwe de gavên ber bi çareseriyê ve zû an jî têra xwe navêje. kurdên li welatên cîran hîn jî wekî pirsgirêkeke ewlehiyê tên dîtin. Ji damezrandina Komarê ve, piraniya çavkaniyan ji bo çekdarî û ewlehiyê hatine terxankirin, ku ev yek bûye asteng li pêşiya geşedana welat jî. Ev nêzîkatî ji zîhniyeta ewlehiyê ya derbarê pirsgirêka durd de tê û hem li ser siyaseta navxweyî û hem jî ya derve bandorê dike. Rêxistina ku tundûtûjî wekî rêbaz bi kar dianî, çekên xwe daniye û hilweşîna xwe ragihandiye. Divê Tirkiye niha siyaseta xwe ya derbarê kurdan de ji nû ve teşe bide.

'Di dema pêvajoya aştiyê de bazirganiya bi Herêma Kurdistanê re zêde bû.'

H. Kosen: Çi ders ji serpêhatiyên berê tên wergirtin?

M. Kaya: Pêvajoya aştiyê ya 2013–2015'an mînakeke girîng e. Di wê heyamê de, bazirganiya bi Herêma Kurdistanê re zêde bû û aramiya navxweyî ya aborî û siyasî ya Tirkiyeyê xurt bû. Lêbelê, pêşîniyên ku ji siyaseta navxweyî û helwesta dije-kurd a di felsefeya damezrîner a Komarê de derdiketin holê, bûn asteng ku pêvajo bi awayekî saxlem were birêvebirin. Ev pirsgirêk hîn jî berdewam dike. Heger pirsgirêk neyê çareserkirin, ne tenê nîşaneyên aborî lê di heman demê de senaryoyên muhtemel ên di siyaseta derve de jî dikarin aştiya navxweyî ya Tirkiyeyê têk bidin. Piştgirîkirina dîplomasiya aştiyê ya ku bi polîtîkayên kurd li Rojava û Rojhilata Navîn di hundir de hatiye bidestxistin, ji bo aramiya aborî û siyasî krîtîk e.

'Divê Tirkiye di mijara Kurd de gavên aştiyane biavêje'

H. Kosen: Divê Tirkiye di dema pêş de çi gavan biavêje, divê çi bike?

M. Kaya: Ya yekem, divê girêdayîbûna bi welatên biyanî re di sektorên enerjî û petrolê de were kêmkirin, û divê enflasyon bi rêya rêziknameyên bihayê û bacê were kontrolkirin. Ya duyemîn, divê di siyaseta navxweyî û derve de derbarê pirsa Kurd de gavên ber bi aştiyê ve bên avêtin. Ev yek ji bo dubarekirina sûdên aborî û siyasî yên salên 2013–2015an û ji bo xurtkirina xwe bêyî ku bikeve bin bandora aloziyên Rojhilata Navîn, pir girîng e.

'Tirkiye bi petrola biyanî ve girêdayî ye'

H. Kosen: Dê çi bandora şerê Îranê li ser abroiya Tirkiyeyê çêbe?

M. Kaya: Her çend Tirkiye li herêmeke nêzîkî zeviyên petrolê be jî, hilberîna wê ne bes e û beşeke girîng a derkirîna wê ji berhemên petrolê pêk tê. Bi gotineke din, em bi petrola biyanî ve girêdayî ne. Zêdebûna bihayên petrolê pirsgirêkên dabînkirinê rasterast û bi awayekî cidî bandorê li aboriyê dikin. Dema ku xerckirin û hilberîn li hev tên berdan, girêdayîbûna Tirkiyeyê ya bi petrola biyanî re diyar dibe. Ev rewş ji lojîstîkê heta hilberînê reaksiyoneke zincîrî çêdike û dibe ku bibe sedem ku enflasyona heyî hîn zêdetir bilind bibe.

H. Kosen: Bandora krîza petrolê li ser pîşesazî û mezinbûnê çi ye?

M. Kaya: Bilindbûna bihayên petrolê bi taybetî rasterast bandorê li sektorên girêdayî mezinbûnê dike. Pîşesaziyên hilberînê û çandiniyê nekarîne bigihîjin mezinbûna ku demeke dirêj bû dihat payîn; pîşesaziya çandiniyê di du-sê çaryekên dawî de kêm dibe. Karta avahîsazî û pîşesaziyê li Tirkiyeyê mezinbûna giştî bi pêş ve dibin, lê dibe ku ev her du sektor jî di bin bandora krîzê de bimînin. Ev yek dikare bibe sedema pirsgirêkên aborî yên navîn-demî û dûrketinên mezinbûn-bihabûnê

'Divê hin di kerta petrolê de  hin gavên nû werin avêtin.'

H. Kosen: Rewşa aborî ya niha ya Tirkiyeyê çi ye û hûn wekî çareserî çi êşniyar dikin?

M. Kaya: Sedemek girîng a enflasyon û rêjeyên faîzê yên bilind li Tirkiyeyê, lêçûna hin polîtîkayên aborî yên ku di paşerojê de hatine cîbicîkirin e. Rûbirûbûna krîzeke nû ya enerjiyê berî ku ev krîz were çareserkirin, çareseriyê hê dijwartir dike. Ya yekem, divê hin rêzikname di sektora petrolê de werin cîbicîkirin, û divê kontrola bihayê li hundirê welêt were misogerkirin. Her çend Sîstema ‘Eşel Mobîl’ hebe jî, zehmet e ku bihayê bi îstîqrar were hiştin. Polîtîkayeke nû ya diravî û bi taybetî jî tedbîrên bacê ji bo sivikkirina lêçûnên enerjiyê di sektorên hilberîn û lojîstîkê de pêwîst in. Wekî din, hem pîşesazî û hem jî civak dikarin rûbirûyî krîzeke giran bibin.